به گزارش مشهدنیوز به نقل از ایرنا، در دو دهه اخیر، برخی کشورهای آسیایی و اقیانوسیه برای افزایش عدالت انتخاباتی و تقویت نمایندگی سیاسی، به سوی اجرای نظام‌های انتخاباتی تناسبی یا مختلط تناسبی حرکت کرده‌اند. این تغییرات، ضمن افزایش تنوع حزبی و حضور اقلیت‌ها در نهادهای قانون‌گذاری، در برخی کشورها با چالش‌هایی چون تکه‌تکه شدن پارلمان و دشواری در تشکیل دولت‌های پایدار همراه بوده است.

به باور تحلیلگران، نظام‌های تناسبی موجب بازتاب دقیق‌تر آرای مردم در پارلمان، افزایش عدالت سیاسی، حضور اقلیت‌ها و شکل‌گیری فرهنگ ائتلاف و گفت‌وگو میان احزاب می‌شود. در مقابل، خطر تکه‌تکه شدن پارلمان و ناپایداری دولت‌ها، کاهش ارتباط مستقیم میان نمایندگان و رأی‌دهندگان در فهرست‌های بسته، و پیچیدگی فنی در محاسبه کرسی‌ها از چالش‌های مهم این نظام‌هاست. کارشناسان تأکید می‌کنند موفقیت نظام تناسبی بدون نهادهای ناظر مستقل و فرهنگ حزبی پاسخگو ممکن نیست.

تجربه کشورهای آسیایی و اقیانوسیه نشان می‌دهد نظام‌های انتخاباتی تناسبی در صورتی موفق خواهند بود که با بستر سیاسی آزاد، نهادهای انتخاباتی شفاف و احزاب ریشه‌دار همراه باشند. نمونه‌هایی چون نیوزیلند و نپال نشان داده‌اند که تناسبی‌سازی انتخابات می‌تواند به ارتقای دموکراسی و افزایش نمایندگی اقشار مختلف جامعه کمک کند، در حالی‌که در کشورهایی با محدودیت سیاسی، این مدل بیشتر جنبه صوری پیدا می‌کند.
شرق آسیا؛ ترکیب سنت و نوگرایی
در ژاپن و کره‌جنوبی انتخابات پارلمانی به‌صورت ترکیبی برگزار می‌شود؛ بخشی از نمایندگان با رأی مستقیم مردم از حوزه‌های محلی برگزیده می‌شوند و بخشی دیگر از طریق فهرست‌های حزبی که به نسبت آرای ملی تقسیم می‌شوند.

به عنوان مثال در ژاپن، هر رأی‌دهنده دو رأی دارد: یکی برای نامزد حوزه خود و دیگری برای حزب مورد علاقه‌اش. همین ترکیب باعث می‌شود هم ارتباط محلی حفظ شود و هم احزاب کوچک فرصت حضور پیدا کنند. در کره‌جنوبی نیز کرسی‌های تناسبی برای جبران نابرابری بین احزاب طراحی شده‌اند؛ هرچند سیاستمداران گاهی با ایجاد «احزاب ماهواره‌ای» تلاش می‌کنند از قانون به نفع خود بهره ببرند.

در ژاپن، این سازوکار موجب حضور گسترده‌تر احزاب کوچک و نمایندگان مستقل در مجلس شده و تعادل سیاسی بیشتری ایجاد کرده است. در کره‌جنوبی نیز اصلاحات انتخاباتی اخیر با هدف افزایش کرسی‌های تناسبی انجام شد تا توزیع آرا در مجلس ملی بازتاب دقیق‌تری از رأی مردم داشته باشد.

جنوب آسیا؛ نمایندگی اقوام و گروه‌ها
در کشورهای پرجمعیتی چون نپال و سری‌لانکا، نظام تناسبی بیشتر با هدف تقویت نمایندگی اقلیت‌ها و زنان به کار گرفته شده است. نپال نیمی از کرسی‌های مجلس را به فهرست‌های حزبی اختصاص داده تا گروه‌های قومی و اجتماعی کم‌صدا نیز صدای خود را در پارلمان داشته باشند.
در مقابل، کشورهایی مانند هند و بنگلادش هنوز با همان سیستم اکثریتی انتخابات برگزار می‌کنند؛ روشی که اگرچه ساده و آشناست، اما معمولاً به نفع احزاب بزرگ تمام می‌شود.

آسیای میانه؛ میان کنترل سیاسی و اصلاحات
در کشورهای آسیای میانه مانند قزاقستان و قرقیزستان نیز سازوکار تناسبی به تدریج وارد قانون شده است. در قرقیزستان بخشی از نمایندگان از فهرست‌های حزبی انتخاب می‌شوند و قانون سهمیه زنان را نیز الزامی کرده است.
در قرقیزستان نظام انتخاباتی بر پایه فهرست حزبی تناسبی طراحی شده و تمامی کرسی‌های مجلس از طریق احزاب سیاسی توزیع می‌شود. با این حال، گزارش نهادهای بین‌المللی از جمله سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE) نشان می‌دهد که در غیاب فضای رقابتی آزاد و احزاب نهادینه‌شده، اجرای تناسبی به‌تنهایی موجب تحکیم دموکراسی نمی‌شود.

در سایر کشورهای آسیای میانه، هرچند اشاره‌هایی به انتخابات فهرستی وجود دارد، اما عملاً رقابت سیاسی و آزادی احزاب محدود است و نظام تناسبی به‌صورت کامل اجرا نمی‌شود.
با این حال، کارشناسان می‌گویند که در این منطقه میزان رقابت سیاسی و آزادی حزبی عامل تعیین‌کننده‌تری از خودِ نوع نظام انتخاباتی است.

اقیانوسیه؛ نیوزیلندالگوی موفق
در منطقه اقیانوسیه، نیوزیلند به‌عنوان یکی از موفق‌ترین نمونه‌های اجرای نظام انتخاباتی مختلط تناسبی شناخته می‌شود. این کشور از سال ۱۹۹۶ با گذار از نظام اکثریتی به تناسبی، توانسته است توازن دقیقی میان رأی مردم و ترکیب پارلمان برقرار کند.

در نیوزیلند رأی‌دهندگان دو برگه دارند؛ یکی برای نماینده حوزه، دیگری برای حزب. نتیجه این شده که پارلمان نیوزیلند امروز ترکیبی واقعی از گرایش‌های گوناگون جامعه است و احزاب کوچک‌تر نیز در تصمیم‌سازی سهم دارند.
نتیجه اجرای این مدل، افزایش نقش احزاب کوچک‌تر، تقویت ائتلاف‌های پارلمانی و افزایش مشارکت رأی‌دهندگان بوده است.

در استرالیا نیز اگرچه مجلس نمایندگان با نظام حوزه‌ای اداره می‌شود، اما مجلس سنا از نظام رأی تناسبی استفاده می‌کند که موجب حضور احزاب متنوع‌تری در ساختار قانون‌گذاری شده است.
در استرالیا نیز مجلس سنا با روشی تناسبی (رأی ترجیحی انتقال‌پذیر) انتخاب می‌شود و به همین دلیل معمولاً متنوع‌تر از مجلس نمایندگان است.

آیا این مدل برای ایران قابل اجراست؟
ایران هم‌اکنون از نظام اکثریتی در حوزه‌های انتخابیه استفاده می‌کند؛ یعنی نامزدی که بیشترین رأی را در حوزه خود بیاورد، پیروز می‌شود. اما در چند سال اخیر، برخی کارشناسان و نمایندگان پیشین مجلس پیشنهاد کرده‌اند ترکیب تناسبی–اکثریتی یا همان «سیستم ترکیبی» در ایران بررسی شود.

علی ذبیحی، تحلیلگر مسائل بین‌الملل در مورد نظام انتخاباتی تناسبی به ایرنا گفت که این نظام باعث افزایش نمایندگی احزاب کوچک‌تر و اقلیت‌ها در پارلمان می‌شود و به شکل‌گیری پارلمان‌های چندحزبی و متنوع‌تر منجر می‌گردد. وی افزود که رأی‌دهندگان احساس می‌کنند رأی‌شان کمتر هدر می‌رود، زیرا حتی درصدهای پایین نیز می‌توانند به کرسی تبدیل شوند. این موضوع معمولاً به افزایش مشروعیت سیاسی و رضایت عمومی منجر می‌شود.

با این حال، دکتر ذبیحی اشاره کرد که نظام تناسبی چالش‌هایی نیز دارد، از جمله شکل‌گیری ائتلاف‌های شکننده که تصمیم‌گیری در پارلمان را کند و پیچیده می‌کند. او همچنین به این نکته پرداخت که در برخی کشورها، احزاب کوچک می‌توانند قدرت نامتناسبی در ائتلاف‌ها پیدا کنند و رأی‌دهندگان ممکن است ارتباط مستقیم خود را با نماینده‌های حوزه خود از دست بدهند. در نهایت، دکتر ذبیحی معتقد است که نظام تناسبی دموکراتیک‌تر اما کمتر کارآمد از نظام اکثریتی است و برای کشورهایی با فرهنگ گفت‌وگو و ائتلاف‌سازی مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

شیوه انتخابات اکثریتی در ایران و نیاز به بازنگری

به گفته دکتر علی ذبیحی، تحلیلگر مسائل بین‌الملل، شیوه انتخابات اکثریتی در ایران به دلایل متعدد قابل نقد جدی است و اصلاح در شیوه نمایندگی و انتخابات مستلزم بازنگری در ساختار انتخابات می‌باشد.

وی افزود: در شیوه فعلی انتخابات، رای‌دهندگان عمدتاً بر اساس شناخت شخصی، تبلیغات فردی و پیوندهای سنتی مانند عشیره، زبان یا فامیل، رای می‌دهند. این موضوع باعث می‌شود که کاندیداها متعهد به افراد متعدد و نزدیکان خود شوند و پیگیر مطالبات آنان باشند که در واقع در شبکه ارتباطی موقتی، یعنی دوران انتخابات، شکل می‌گیرد.

دکتر ذبیحی تأکید کرد که نمایندگی پارلمان نیازمند روابط مدرن حزبی و تشکیلاتی است تا رای‌دهندگان بتوانند به یک گفتمان با عناصر فکری و پارادایم مشخصی که پیشینه ذهنی دارند، رای دهند. این امر می‌تواند فضای تصمیم‌سازی در مجلس را ساختارمند، نظام‌یافته و قابل پیش‌بینی کند.

وی همچنین اشاره کرد که ممکن است در این صورت نقدی مطرح شود که نمایندگان به آحاد رای‌دهندگان تعهد ندارند و صرفاً در چارچوب احزاب تعهدات آنها شکل می‌گیرد. لذا، می‌توان نظام تناسبی و تطبیقی منعطف یا مختلط را مد نظر قرار داد، به‌طوری‌که رای‌دهندگان دو نوع رای وارد صندوق کنند: یک لیست حزبی (یا به‌طور خاص در ایران، استانی-حزبی) و یک رای فردی به نماینده یا نمایندگان مدنظر خود.

علاوه بر این، دکتر ذبیحی به رویه منحصر به فرد تایید صلاحیت در ایران اشاره کرد و بیان داشت که این رویه ناظر بر احوال شخص تاییدشونده است. در این شیوه، چانه‌زنی برای تایید صلاحیت بین فرد و یک یا چند نهاد نیست، بلکه یک حزب برای مجموعه افراد لیست مدنظر خود چانه‌زنی می‌کند. این رویکرد می‌تواند مکانیزم تایید را شفاف‌تر و دقیق‌تر سازد.

جمع‌بندی
تجربه کشورهای آسیایی نشان می‌دهد که تناسبی‌سازی انتخابات ابزار دموکراتیک‌سازی است، نه هدف نهایی. در هر کشور، موفقیت آن بستگی دارد به اینکه آیا نهادهای حزبی، رسانه‌ها و ناظرهای انتخاباتی توانسته‌اند اعتماد عمومی را جلب کنند یا نه.
برای ایران نیز این موضوع قابل بررسی است؛ اما اجرای آن نیازمند گفت‌وگوی ملی و اصلاحات تدریجی در چارچوب قانون اساسی و منافع ملی خواهد بود.

 سخنگوی وزارت امور خارجه تشریح کرد؛

استفاده توامان از موشک و دیپلماسی برای احقاق حقوق کشور

 رهبر انقلاب:

ادعای ترامپ درباره طرفداری از مردم ایران دروغ است

ابلاغ قانون پیوستن ایران به CFT از سوی قالیباف

 پزشکیان در جشنواره خیرین مدرسه ساز:

ما روی طلا خوابیدیم و فقیر هستیم!